رابطه فناوری اطلاعات و ارتباطات، بخش‌های صادراتی و غیرصادراتی و رشد اقتصادی در ایران: تعمیم مدل فدر

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری اقتصاد دانشگاه آزاد اسلامی خوراسگان

2 استادیار گروه اقتصاد واحد خوراسگان

3 استادیار گروه اقتصاد دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان

چکیده

صنعت فناوری اطلاعات و ارتباطات (فاوا) به صورت مستقیم نقشی مهم در تولید ناخالص داخلی و افزایش نرخ رشد اقتصادی دارد و  به طور غیر‌مستقیم باعث افزایش کارآیی و بهره‌وری تولیدات بخش‌های صادراتی و غیرصادراتی و افزایش نرخ رشد اقتصادی می‌شود. در این پژوهش با گسترش مدل فدر (1982)، مدلی جهت بررسی ارتباط فاوا، صادرات و بخش غیرصادراتی و رشد اقتصادی ارایه شده است. مدل اقتصاد‌سنجی به روش خود‌توضیحی با وقفه‌های توزیعی (ARDL) برای بازه زمانی 1357 تا 1389 در ایران برآورد شده است. نتایج نشان می‌دهد که فاوا و صادرات اثر مثبت و معناداری بر رشد اقتصادی در ایران داشته‌اند و نیز اثرات ‌خارجی مثبت و معنا‌داری بر صادرات و بخش غیر‌صادراتی و هم‌چنین صادرات اثرات خارجی مثبت و معناداری بر بخش غیرصادراتی داشته است.

کلیدواژه‌ها


فصلنامه مدلسازی اقتصادی (سال هشتم، ‌شماره 4 «پیاپی 28»، زمستان 1393، صفحات 44-27)

 

رابطه فناوری اطلاعات و ارتباطات، بخش‌های صادراتی و غیرصادراتی و رشد اقتصادی در ایران: تعمیم مدل فدر

 

صابر معتقد،٭ همایون رنجبر،٭٭سعید دائی کریم زاده+

تاریخ دریافت: 29/11/92              تاریخ پذیرش: 06/11/93

 

چکیده

صنعت فناوری اطلاعات و ارتباطات (فاوا) به صورت مستقیم نقشی مهم در تولید ناخالص داخلی و افزایش نرخ رشد اقتصادی دارد و  به طور غیر­مستقیم باعث افزایش کارآیی و بهره‌وری تولیدات بخش‌های صادراتی و غیرصادراتی و افزایش نرخ رشد اقتصادی می­شود. در این پژوهش با گسترش مدل فدر (1982)، مدلی جهت بررسی ارتباط فاوا، صادرات و بخش غیرصادراتی و رشد اقتصادی ارایه شده است. مدل اقتصاد­سنجی به روش خود­توضیحی با وقفه­های توزیعی (ARDL) برای بازه زمانی 1357 تا 1389 در ایران برآورد شده است. نتایج نشان می­دهد که فاوا و صادرات اثر مثبت و معناداری بر رشد اقتصادی در ایران داشته­اند و نیز اثرات ­خارجی مثبت و معنا­داری بر صادرات و بخش غیر­صادراتی و هم‌چنین صادرات اثرات خارجی مثبت و معناداری بر بخش غیرصادراتی داشته است.

 

طبقه‌بندی JEL: L86, F21, O53

واژگان کلیدی: فناوری اطلاعات و ارتباطات (فاوا)، صادرات، بخش غیر­صادراتی، رشد اقتصادی.

1. مقدمه

فاوا، به مجموعه امکانات سخت­افزاری، نرم­افزاری، شبکه­ای و ارتباطی به منظور دست‌یابی مطلوب به اطلاعات، گفته می­شود. امروزه فناوری اطلاعات و ارتباطات با دقت و سرعت بالای خود باعث پویایی و انعطاف­پذیری در امور مختلف زندگی شده است (هژبر­­کیانی و نعمتی، 1392). نقش این فناوری در رشد و توسعه اقتصادی همه کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه بر کسی پوشیده نیست، ولی آنچه که کشور‌ها را از هم متمایز می­سازد‌، نوع استراتژی است که درباره فاوا اتخاذ می‌کنند. برخی از کشورهای در­ حال توسعه به نقش این فناوری در گسترش صادرات تمرکز دارند. گرچه این سیاست می­تواند ارز­آوری این کشورها را افزایش دهد، ولی بسیاری از محققان اعتقاد دارند که نقش صادرات‌گرایی فاوا کشورهای در حال توسعه آنقدر مطلوب نیست و نمی‌تواند باعث انتقال اقتصاد آنها از مرحله معیشتی به تجاری شود. زیرا در این سیاست، پایه فعالیت­های اقتصادی کشور گسترش پیدا نمی­کند و تنها باعث گسترش یک بخش خاص (بخش­ خارجی) می­شود. اما اگر از فاوا در این کشورها در اقتصاد ­داخلی استفاده شود، اثرگذاری آن بر کل اقتصاد بیشتر از حالت قبل بوده و می­تواند به عنوان موتور رشد و توسعه اقتصادی، شتاب رشد تولید ناخالص داخلی کشور را افزایش دهد (جرگنسون و استیرو[1]،1995: 6). اما برخی دیگر اعتقاد دارند اگر­چه فاوا از آن کشورهای توسعه یافته است اما در کشورهای در حال توسعه نیز قابل تحصیل است و نقش اساسی آن در رقابت­پذیری داخلی و بین­المللی و نهایتا رشد اقتصادی در آنها غیر­قابل انکار است (پوجولا[2]، 2002: 56). در سال­های اخیر تاثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات بر کشورهای صنعتی و بخصوص بر کشورهای تازه صنعتی شده مانند کره جنوبی و سنگاپور کاملاً روشن شده است. ولی کشورهای در حال توسعه دیگر سرمایه­گذاری قابل توجهی در این فناوری انجام نداده­اند، از این رو، از فواید آن بی­بهره مانده­اند. در چند سال گذشته، در حالی که فاوا در ایران کانون توجه پژوهشگران و سیاست­گذاران بوده اما هنوز این پرسش مطرح است که فاوا در ایران به چه صورت با صادرات، بخش غیرصادراتی و رشد­ اقتصادی مرتبط است؟ با توجه به اهمیت موضوع در این پژوهش با گسترش مدل فدر[3] (1982) مدلی جدید ارایه شده و رابطه فاوا، صادرات و بخش غیر­صادراتی و رشد ­اقتصادی در ایران برای سال­های 1357 تا 1389 بررسی شده است. در این راستا، سازمان­دهی مقاله به این صورت است که پس از بیان مقدمه، در بخش دوم ادبیات موضوع و در بخش سوم روش­شناسی پژوهش ارایه شده است. سپس در بخش چهارم برآورد مدل و تجزیه و تحلیل آن و در بخش پنجم نتیجه­گیری و پیشنهادها بیان شده است.

 

2. ادبیات موضوع

1-2. مبانی نظری پژوهش

در این بخش به دلیل اهمیت موضوع در سه قسمت مبانی نظری مرور شده است:

1-1-2. مبانی نظری رابطه فاوا و رشد اقتصادی

اقتصاد­دانان کلاسیک از آدام اسمیت و تا حداقل مارشال، رشد اقتصادی را به این مفهوم که به عوامل اقتصادی به خصوص پس­انداز، کارایی و استهلاک بستگی دارد، درون‌زا در نظر می­گرفتند (نقدی و همکاران،1392). جرقه­های ورود فناوری در مدل رشد توسط سولو[4] (1956) زده شد. وی با استفاده از یک تابع تولید به تحلیل عوامل موثر بر رشد پرداخت و عامل فناوری را به عنوان یک عامل برون‌زا در کنار سرمایه و نیروی کار قرار داد. بعد از سولو، رومر[5] (1986) بیان نمود که فعالیت­های تحقیق و توسعه به تولید دانش و نوآوری منجر خواهد شد که طبعا رشد اقتصادی را به دنبال خواهد داشت. لوکاس[6] (1988) الگوی رشد درون‌زای خود را از طریق معرفی سرمایه انسانی در الگوی رشد نئوکلاسیک تبیین نمود. در دهه‌ی 1990 بارو[7] به کمی­سازی و آزمون نظریه رشد بر پایه فناوری پرداخت. گروسمن و هلپمن[8] (1990) نیز در تایید نظریات رومر، رشد درون‌زا با ملاحظه فناوری جدید را عامل رشد معرفی نمودند. هال[9] (1996) اشاره کرد که تحقیق و توسعه اغلب منجر به پیشرفت و بهبود تولید می­شود. پوجولا (2002) خاطر نشان ساخت که اولا فناوری بخشی از ارزش­افزوده اقتصاد است، ثانیا، به کارگیری فناوری به عنوان نهاده در تابع تولید، سبب رشد و تغییر فناوری در سایر بخش­های اقتصاد می­گردد. اربیکام[10] (2005) بیان کرد که فاوا ماهیت دوگانه‌ای دارد؛ یعنی هم دارایی تولیدی و هم کالای مصرفی محسوب می­شود.

2-1-2. مبانی نظری رابطه فاوا و صادرات

ورود فناوری به عرصه صادرات از مباحث نوین تجارت بین­الملل بوده و نظریات متعددی در این زمینه ارایه شده است. ساچس و آرتور[11] (1993) مهم‌ترین عامل در افزایش قدرت رقابتی و تسهیل در دست‌یابی به سهم بازارهای بین­المللی را فاوا دانستند. هلپمن[12] (1995) حجم تحقیق و توسعه شرکای تجاری بین­الملل را مطرح نمود. کایرنکراس[13] (1997) ادعا نمود که رقابت در عرضه اطلاعات و ارتباطات است که منافع تجارت در بازارهای جهانی را به نفع یکی و به ضرر دیگری رقم می­زند. پورتر[14](2000) شاخصی را تحت عنوان شاخص رقابت­پذیری جهانی ارایه نمود که در این شاخص، مهم‌ترین عامل را برای تسهیل تجارت بین­الملل، فناوری اطلاعات پیشنهاد داد. کلارک[15] (2003) حاصل مطالعات خود را در قالب مدلی هشت‌گانه برای ایجاد رقابت­پذیری معرفی نمود که برخی از مولفه­های هشت‌گانه آن شامل فناوری، سیاست دولت، فضای اقتصاد‌ کلان، فضای اجتماعی و سیاسی بودند. ماتو و نیاگو[16] (2005) به کمی­سازی اثرات هزینه فناوری بر توسعه تجارت و هم‌چنین طبقه­های مختلف صادرات پرداختند.

3-1-2. مبانی نظری رابطه صادرات و رشد اقتصادی

از دهه‌ی 1970 و با تشکیل سازمان تجارت­ جهانی توجه خاصی از طرف اقتصاددانان بر صادرات معطوف گردید. تا آن زمان مطالعات اندکی بر اثرگذاری صادرات روی رشد اقتصادی انجام شده بود که از مهم‌ترین آنها پژوهش چنری و استروت[17] (1966) را می­توان نام برد. به عقیده آنها تامین مالی برای توسعه بخش­های اقتصاد و نهایتا رشد اقتصادی در گرو افزایش صادرات است. تیلور[18] (1981) با معرفی یک مدل رشد، نقش رشد نیروی کار، سرمایه­گذاری و صادرات را در رشد اقتصادی مورد بررسی قرار داد و رابطه مثبت بین صادرات و رشد اقتصادی را به اثبات رساند. فدر (1982) با توجه به مدل رشد تیلور و بسط مدل وی، اثرات خارجی مثبت بخش صادراتی بر بخش غیر­صادراتی و اثر مثبت صادرات بر رشد اقتصادی را مطرح نمود. رام[19] (1987) بیان کرد که اثر صادرات بر رشد اقتصادی در کشورهای در حال توسعه که درآمد متوسط و بالاتری دارند بیشتر از اثر صادرات بر رشد اقتصادی در کشورهای در حال توسعه با درآمد کمتر می­باشد. هلینر[20] (1986) ادعا نمود که سیاست­های دولتی در بخش صادرات است که می­توانند زمینه­سازی مورد نیاز برای اثر­گذاری مثبت صادرات بر رشد اقتصادی کشورها را تضمین نمایند. اسمیت و برگ[21] (1994) در مطالعات خود بهره­وری را مهم‌ترین عامل در اثر­گذاری صادرات بر رشد اقتصادی اعلام نمودند و با نظریه افرادی مانند هلینر مبنی بر اعمال سیاست­های دولت مخالفت کردند.

2-2. مطالعات تجربی

در این بخش مطالعات تجربی انجام گرفته در حوزه فاوا در دو قسمت ارایه شده است.

1-2-2. مطالعات تجربی در زمینه رابطه فاوا و رشد اقتصادی

ساهو[22] (2012) به بررسی نقش فاوا در رشد اقتصادی در هندوستان طی سال­های 1980 تا 2010 با به کارگیری تکنیک هم‌جمعی پرداخته است. در نتیجه بیان می­کند که فاوا اثر مثبت و معنا­داری بر رشد اقتصادی داشته است.

فرهادی و فولادی[23] (2011) اثرات فاوا را بر رشد اقتصادی در 159 کشور برای سال­های 2000 تا 2009 با استفاده از روش داده­های تابلویی پویا بررسی نمودند. آنها نتیجه گرفتند که فاوا در کشورهای با درآمد بالا در مقایسه با سایر گروه­ها، اثرات مثبت و معنا­دار قوی­تری داشته است.

محمود­زاده (1388) در مطالعه خود به بررسی اثر فاوا بر رشد بهره وری نیروی کار در ایران برای سال­های 1350 تا 1384 با روش OLS پرداخته است. در نتیجه بیان نموده است که بهره­وری کل، سرمایه غیر­فاوا، فاوا و نیز سرمایه ­انسانی، تأثیر مثبت بر بهره­وری نیروی کار در اقتصاد ایران داشته است.

کمیجانی و محمود­زاده (1385) به تحقیق در مورد اثرات فاوا بر عملکرد اقتصادی ایران با استفاده از روش تصحیح خطای برداری برای سال­های 1338 تا 1382 پرداختند. آنها بیان کردند که کشش تولیدی فناوری اطلاعات و ارتباطات 07/0، و سهم آن از رشد اقتصادی ایران حدود 7 درصد بوده است.

2-2-2. مطالعات تجربی در زمینه رابطه فاوا و صادرات

لیو و نات[24] (2012) به بررسی اثر فاوا بر تجارت در 40 اقتصاد نو­ظهور با استفاده از روش داده‌های تابلویی برای سال­های 1995 تا 2010 پرداختند. نتایج تحقیق آنها نشان می­دهد که اینترنت اثر مثبت و معنا­دار بر سهم صادرات داشته، در حالی که سایر بخش­های فاوا در سهم واردات اثر مثبت و معنا­داری داشته­اند.

رانا[25] (2012) به بررسی اثر فاوا بر تسهیل تجارت در هند در بازه زمانی 1998 تا 2010 پرداخته است. نویسنده در پژوهش خود با به کارگیری تکنیک هم‌جمعی یوهانسن نتیجه می­گیرد که فاوا اثر مثبت و معنا­داری بر تسهیل تجاری در هندوستان در سال­های مورد بررسی داشته است.

چوی[26] (2010) در مطالعه خود به بررسی اثر اینترنت بر تجارت خدمات در فاصله زمانی1990 تا 2006، برای 151 کشور منتخب پرداخته است. وی با استفاده از روش خود­رگرسیون برداری نشان داد که اینترنت بر تجارت خدمات نقش مثبت و معنا­داری داشته است.

حسن­زاده و الهی (1387) در مطالعه­ای به بررسی نقش بانکداری الکترونیک در تسهیل صادرات در ایران برای سال­های 1350 تا 1382 با استفاده از تحلیل آماری پرداختند. نتایج پژوهش آنها نشان می­دهد بانکداری الکترونیک، زمینه تجارت کارآمد را فراهم نموده است.

طیبی (1386) در بررسی نقش اینترنت در توسعه صادرات به روش داده­های تابلویی برای کشورهای در حال توسعه طی سال­های 1992 تا 2002 نشان می­دهد که افزایش یک درصدی در استفاده ­کنندگان از اینترنت باعث افزایش 044/0 در حجم صادرات شده است.

با توجه به ادبیات موضوع، تدوین مدل رشد اقتصادی جهت بررسی ارتباط فاوا، صادرات، بخش غیر­صادراتی و رشد اقتصادی حلقه مفقوده­ای است که دست‌یابی به آن می­­تواند چشم‌اندازهای جدیدی را پیش­روی سیاست‌گذاران اقتصادی ایجاد نماید.

 

3. روش­شناسی پژوهش

1-3. داده­های پژوهش  

برای برآورد مدل تحقیق داده­های سری ­­­زمانی به روش کتابخانه­ای، گردآوری شده است. آمارهای جهانی فاوا مطابق تعریف اتحادیه فناوری اطلاعات و ارتباطات (WITSA)[27]شامل بخش‌های سخت­افزار، نرم­افزار، خدمات و ارتباطات می­باشد. اما در ایران فقط آمار و اطلاعات مربوط به سرمایه­گذاری و موجودی سرمایه بخش ارتباطات موجود است. در این پژوهش موجودی سرمایه ارتباطات به عنوان شاخص فاوا به قیمت ثابت سال 1376 بر­حسب میلیارد ریال مستخرج از سامانه اطلاع ­­­رسانی بانک ­مرکزی ایران مورد استفاده قرار گرفته است. آمار و داده‌های مربوط به تولید ناخالص داخلی به قیمت ثابت سال 1376 بر­حسب میلیارد ریال، سهم سرمایه­گذاری در تولید ناخالص داخلی به قیمت ثابت سال 1376 بر­حسب میلیارد ریال و صادرات به قیمت ثابت سال 1376 بر­حسب میلیارد ریال از سامانه اطلاع رسانی بانک مرکزی ایران و بانک اطلاعاتی سری­های­ زمانی در اقتصاد ایران به دست آمده است. داده­های سری زمانی مربوط به نیروی کار از سامانه اطلاع رسانی مرکز آمار ایران و بانک اطلاعاتی سری­های زمانی در اقتصاد ایران استخراج شده است.

2-3. تصریح مدل

مدل رشد گسترش­یافته فدر، استخراج شده در این پژوهش، به صورت زیر تصریح شده است: (برای اطلاع از چگونگی استخراج مدل به ضمیمه مراجعه شود)

(1)

 

در معادله (1)، متغیر Y/Y رشد تولید ناخالص داخلی و به عنوان متغیر وابسته در نظر گرفته شده است. متغیر I/Y سهم سرمایه­گذاری در تولید ناخالص داخلی بوده و ضریب α نشان دهنده بهره­وری سرمایه است. متغیر L/L رشد نیروی کار را نشان داده و ضریب آن (β) بیانگر بهره­وری نیروی کار می­باشد. سومین متغیر مستقل مدل، حاصل­ضرب رشد صادرات (X/X) در سهم صادرات از تولید ناخالص داخلی (X/Y) است که ضریب آن (φ) اثر کنش متقابل رشد صادرات و سهم صادرات در تولید ناخالص داخلی را نشان می­دهد. چهارمین متغیر مدل حاصل تفریق اثر کنش متقابل رشد صادرات و مجموع سهم صادرات و فاوا در تولید ناخالص داخلی ((X+ICT)/Y) از متغیر رشد صادرات می­باشد که ضریب آن یعنی  اثرات ­خارجی صادرات بر بخش غیرصادراتی را نشان می­دهد. پنجمین متغیر مدل پژوهش، حاصل­ ضرب رشد فاوا (ICT/ICT) در سهم فاوا از تولید ناخالص داخلی (ICT/Y) است که ضریب آن یعنیψ اثر کنش متقابل رشد فاوا و سهم فناوری در تولید ناخالص داخلی را نشان می­دهد. آخرین متغیر حاصل تفریق اثر کنش متقابل رشد فاوا و جمع سهم صادرات و فاوا در تولید داخلی از متغیر رشد فاوا است که ضریب آن یعنی λ اثرات ­خارجی فاوا بر صادرات و بخش غیرصادراتی را نشان می­دهد.

مدل فوق به روش خود­توضیحی با وقفه­های توزیعی (ARDL) برآورد گردیده است. فرم کلی این الگو به صورت زیر است:

(2)

 

عملگر وقفه را با L و  Wt برداری از متغیرهای غیر­تصادفی است. ضرایب بلند­مدت متغیرهای توضیح دهنده (θi) براساس رابطه زیر محاسبه می­شود:

(3)

 

برای بررسی این که رابطه بلند­مدتحاصل از این روش، کاذب نیست به روش ارایه شده توسط پسران و همکاران[28] (1996) عمل شده است. در این روش، رابطه زیر برآورد می­گردد:

(4)

 

ضریب تصحیح خطا یعنی برآورد ضریب c، در صورتی که با علامت منفی ظاهر شود، که انتظار می­رود چنین باشد، نشانگر سرعت تصحیح خطا و میل به تعادل بلند­مدت خواهد بود.

 

 4. برآورد مدل و تجزیه و تحلیل آن

در این پژوهش جهت گریز از پدیده رگرسیون ساختگی از آزمون ریشه واحد دیکی- فولر تعمیم‌ یافته استفاده شده است. مطابق جدول (1) فرض صفر مبنی بر غیر­مانا بودن متغیرها در سطح اطمینان 95 درصد در تمامی متغیرهای مدل رد نمی‌شود و تمامی متغیرهای مدل I(1) می­باشند.

 

جدول 1. نتایج آزمون دیکی فولر تعمیم یافته[29]

متغیر

با عرض از مبدا و بدون روند

با عرض از مبدا و روند

نتیجه

وقفه بهینه

مقدار آماره

وقفه بهینه

مقدار آماره

 

0

98/1-

0

36/2-

نامانا

 

0

56/2-

1

37/2-

نامانا

 

1

16/2-

0

13/2-

نامانا

 

1

45/1

0

30/2

نامانا

 

0

72/2

0

09/3

نامانا

 

0

20/1-

1

86/2-

نامانا

 

0

22/2

0

39/3

نامانا

 

0

98/5-

0

35/4-

مانا

 

1

19/7-

0

91/6-

مانا

 

0

13/3-

1

82/3-

مانا

 

0

96/3-

1

01/4-

مانا

 

0

87/4-

0

04/5-

مانا

 

0

21/5-

0

13/5-

مانا

 

0

21/4-

1

67/5-

مانا

منبع: یافته‌های تحقیق

برای برآورد الگوی پویای خود بازگشتی با وقفه­های توزیعی (ARDL) باید رابطه را با روش حداقل مربعات معمولی برای همه ترکیبات ممکن براساس وقفه­های متفاوت متغیرها برآورد کرد. با توجه به تعداد مشاهدات و بر­اساس یکی از چهار ضابطه آکائیک، شوارتز- بیزین، حنان-کوئین یا R2 حداکثر وقفه­های مدل (در نظر گرفته شده و نرم افزار Microfit 4 مدل (0و0و0و3) ARDL را مطابق معیار شوارتز- بیزین برای وقفه 3 به عنوان بهترین مدل برآورد شده انتخاب کرده است که نتایج برآورد در جدول (2) آورده شده است.

 

جدول 2. نتایج برآورد الگوی پویای کوتاه­مدت روش ARDL

متغیرها

ضرایب

انحراف معیار

آماره t

 

31/0

08/0

89/3

 

15/0-

12/0

23/1-

 

40/0

16/0

54/2

 

513/0

092/0

573/5

 

305/0

073/0

186/4

 

028/0

009/0

945/0

 

053/0

025/0

121/2

 

420/0

125/0

355/3

 

191/0

069/0

741/2

               =99/0                                               DW=89/1

منبع: یافته‌های تحقیق

 

مطابق جدول (3) مدل برآورد شده دارای قدرت توضیح­دهندگی بالایی برای متغیر مستقل مدل می­باشد. ضرایب و علایم برآورد شده مطابق با انتظارات نظری و هم‌چنین مدل، فروض کلاسیک مربوط به جزء­اخلال (عدم وجود خودهمبستگی (56478/0)، واریانس­ همسانی (16354/0)، نرمالیتی (27365/0)) را تامین می­کند. قبل از این که ضرایب بلند­مدت برآورد گردد لازم است آزمون هم‌جمعی انجام شود تا از وجود رابطه بلند­مدت اطمینان حاصل شود. جهت انجام آزمون هم‌جمعی از روش پسران و دیگران استفاده شده است. براساس جدول (3)، آماره F محاسبه شده از حد پایین مقادیر بحرانی در سطح 95 درصد بیشتر است، بنابراین فرضیه عدم وجود رابطه بلند‌مدت رد شده است و فرضیه جایگزین مورد تایید است[30].

 

جدول 3. آماره F در روش ARDL

آماره F

I(0)

I(1)

9352/7

082/2

247/3

منبع: یافته‌های تحقیق

 

جدول (4) رابطه بلند­مدت برآورد شده را نشان می‌دهد.

 

جدول 4. برآورد رابطه تعادلی بلند­مدت روش ARDL

متغیرها

ضرایب

آماره t

احتمال

 

481/0

092/2

048/0

 

279/0

565/3

009/0

 

022/0

803/3

007/0

 

082/0

869/1

098/0

 

539/0

595/5

001/0

 

179/0

108/4

006/0

=98/0                                              DW=07/2

منبع: یافته‌های تحقیق

 

بر اساس نتایج جدول (4)، تمام ضرایب مدل از علامت مورد انتظار برخوردار هستند. متغیر رشد اقتصادی در ایران از متغیرهای توضیحی موجود در مدل به طور مثبت اثر خواهد پذیرفت. هم‌چنین بهره­وری کار و سرمایه براساس الگوی برآوردی در دوره زمانی 1357 تا 1389، اثر مثبت و معنا­داری به اندازه 27/0 و 48/0 بر رشد اقتصادی داشته­اند. به این معنا که با یک درصد افزایش در نیروی کار رشد اقتصادی حدود 10 درصد و به ازاء یک درصد افزایش در بهره­وری سرمایه، رشد اقتصادی حدود 27 درصد افزایش می­یابد. از سوی دیگر بخش صادرات اثرات خارجی مثبت و معناداری به میزان 53/0 بر بخش غیر­صادراتی داشته است و این در حالی اتفاق می‌افتد که اثرات ­خارجی بخش فاوا بر صادرات و بخش غیر­صادراتی 17/0، مثبت و معنا­دار اعلام شده است. همچنین کنش متقابل بین رشد صادرات و سهم صادرات در تولید بر رشد اقتصادی اثر مثبت و معنا­دار برابر 022/0، اما کنش متقابل بین رشد فاوا و سهم فناوری در تولید برابر 082/0 و بی اثر بر رشد اقتصادی گزارش شده است. مقدار  R2تعدیل شده نشان می­دهد که متغیر­های مستقل در مجموع 98 درصد تغییرات متغیر وابسته یعنی نرخ رشد اقتصادی را توضیح می­دهند.

برای تبیین روابط کوتاه­مدت رشد ­اقتصادی و سایر متغیرهای مدل، از ساز­ و ­کار تصحیح­خطا استفاده شده است. نتایج حاصل از این برآورد در جدول (5) آورده شده است:

 

جدول 5. نتایج ساز و کار تصحیح­خطا

متغیر

ضریب

انحرافمعیار

آماره t

 

25/0

08/0

95/2

 

24/0

07/0

85/2

 

03/0

014/0

21/2

 

039/0

013/0

03/3

 

008/0-

003/0

85/2-

 

018/0

013/0

43/1

 

022/0-

01/0

28/2-

 

044/0

012/0

37/3

ECM(-1)

5208/0-

148/0

51/3-

=98/0                                            DW=97/1

منبع: یافته‌های تحقیق

 

آنچه در معادله کوتاه­مدت حائز اهمیت است، ضریب ECM می­باشد که سرعت تعدیل فرآیند عدم تعادل را نشان می­دهد. در این پژوهش ضریب تصحیح­خطا 52/0- برآورد شده است، به این معنا که در هر دوره 52 درصد از عدم تعادل مدل برطرف خواهد شد.

5. نتایج و پیشنهادها

در این پژوهش با استفاده از روش خود­توضیحی با وقفه‌های توزیعی (ARDL) در بازه زمانی 1357 تا 1389، ارتباط فاوا، صادرات، بخش غیر­صادراتی و رشد ­اقتصادی در ایران بر مبنای الگوی رشد گسترش­­یافته فدر (1982) مورد بررسی قرار ­گرفت. نتایج نشان می­دهد که فاوا اثر مثبت و معنا­داری بر رشد­ اقتصادی در ایران داشته است. این نتیجه با نظریه سولو (1956) که عامل فناوری را یک عامل برون‌زا در کنار سرمایه و نیروی موثر بر رشد ­اقتصادی می­دانست، مطابقت دارد. هم‌چنین گروسمن و هلپمن (1990) که در تایید نظریات رومر، رشد درون‌زا با ملاحظه فناوری جدید را عامل رشد معرفی نمودند نیز این نتیجه را تایید می­نماید. فاوا اثر­ات خارجی مثبت و معنا­داری بر صادرات و بخش غیر­صادراتی داشته است. این نتیجه با نظریه هریس (1995) که اثرات ­خارجی شبکه ارتباطات را مطرح و بیان می­کند که صادرات متاثر از اثرات خارجی مثبت فاوا می­باشد، هم‌خوانی دارد.

برآورد مدل نشان می­دهد که صادرات اثر مثبت و معنا­داری بر رشد ­اقتصادی داشته است. چنری و استروت (1966) بر این عقیده بودند که صادرات موانع نرخ­ مبادله و موانع پیش روی تامین مالی برای بخش­های اقتصادی را مرتفع می­سازد و رشد ­اقتصادی را به همراه خواهد داشت. پس از آنها تیلور (1981) و فدر (1982) در مطالعاتی، اثر رشد صادرات را بر رشد ­اقتصادی مثبت و معنا­داری دانستند. بنابراین انطباق نتیجه حاصل شده در این پژوهش با مبانی نظری قابل ملاحظه می­باشد. این نتیجه که صادرات اثرات ­خارجی مثبت و معنا­داری بر بخش غیر­صادراتی داشته است مطابق با نتایج فدر است. براساس نتایج پژوهش، ضریب تصحیح­خطا برآورد شده در این پژوهش 52/0- بوده و به این معناست که متغیر وابسته در هر دوره 52 درصد از انحراف خود را برای نیل به تعادل بلند­مدت تصحیح می­نماید. با توجه به نتایج به دست آمده در این پژوهش پیشنهاد می‌شود دولت با اتخاذ سیاست­های هوشمندانه در جهت تسهیل دسترسی کاربران به شبکه­های اطلاعاتی از جمله اینترنت، سیاست­های آزاد­سازی تجاری و رفع موانع تعرفه­ای جهت تسریع گردش اطلاعات، تقویت تجارت الکترونیک و به تبع آن گسترش صادرات، بهبود فضای کسب و­ کار و ایجاد فضای رقابت و بهبود زیرساخت­ها همت گمارد.

 

منابع

-      طیبی، کمیل (1386). اثر اینترنت بر توسعه بخش صادراتی در ایران. فصلنامه پژوهش­های اقتصادی،6     (53(پیاپی 3)): 47-34.

-      حسن زاده، علی رضا، الهی، شعبان (1387). بررسی نقش بانکداری الکترونیکی در تسهیل صادرات، فصلنامهپژوهشنامهبازرگانی، 4(47)6)): 265-235.

-      کمیجانی، اکبر و محمود زاده، محمود (1385). نقش فناوری اطلاعات و ارتباطات در رشد اقتصادی ایران رهیافت حسابداری رشد. پژوهشنامه اقتصادی، 8 (29 (پیاپی 4)): 107-75.

-      عابدی، حسن، اسد نژاد، مهدی و یزدانی، حمید رضا (1390). بررسی استفاده از فناوری اطلاعات بر عملکرد عملیاتی و عملکرد مدیریت منابع­انسانی، مجله مدیریت فناوردی اطلاعات، 8(9 (پیاپی 2)): 88-69.

-      محمود زاده، محمود (1388). اثر زیرساخت و کاربری فناوری اطلاعات و ارتباطات بر رشد ­اقتصادی. فصلنامه اقتصاد و تجارت نوین، 3 (10 و 11 (پیاپی 3)): 21-1.

-      نقدی، یزدان، کاغذیان، سهیلا، محسنی فخر، نیکی، پرهیزی گشتی، هادی (1392). اثرات گسترش فناوری نانو­تکنولوژی بر رشد ­اقتصادی در کشورهای منتخب، فصلنامه مدلسازی اقتصادی، 7 (1 (پیاپی 21)): 99-85.

-      هژبر­کیانی، کامبیز، نعمتی، صدیقه (1392). اثر فناوری اطلاعات و ارتباطات بر اشتغال در صنایع کارخانه­ای استان تهران. فصلنامه مدلسازی اقتصادی، 7 (1 (پیاپی 21)): 50-39.

-        Barro, R. (1991). Economic growth in a cross-section of countries. Quarterly Journal of Economics. 106(12): 407-444.

-        Cairncross, F. (1997). The death of distance. How the communications revolutionwill change our lives. Economics Letters, 80(2): 391-397.

-        Chenery, H., & Strout, A. (1966). Foreign assistance and economic development. American Economic Review. 56(30): 679 – 733.

-        Choi, C. (2010).  The effect of the Internet on service trade. Economics Letters, 109(32): 102- 104.

-        Clarke, G. (2003). Has the internet increased trade? Developed and developing country evidence. Economic Inquiry. 44(3): 465-484.

-        Farhadi, M., & Fooladi, M. (2011). The impact of information and communication technology use on economic growth. International Conference on Humanities, Society and Culture. 13 (4): 47-63.

-        Feder, G. (1982). On exports and economic growth. Journal of Development Economics, 12(3): 59- 73.

-        Grossman, G., & Helpman, E. (1990). Comparative advantage and long run growth. American Economic Review. 80(5): 129-148.

-        Hall, S. (1996). Information technology and productivity: Where are we now and where are we going? Federal Reserve Bank of Atlanta, Economic Review. 38(8): 15-44.

-        Helpman, E., & Krugman, P. (1985). Market structure and foreign trade, Cambridge, MA: MIT Press.

-        Helleiner, G. (1986). Outward orientation, import instability and African economic growth: an empirical investigation. In Theory and reality in development. 43(9): 139-153.

-        Jorgenson, D., & Stiroh, V. (1995). Computer and growth. Economics of Innovation and New Technology. 32(3): 295-316.

-        Lucas, R. (1988). On the mechanisms of economic development. J. Monet. Econ. 22(4), 3-42.

-        Liu, L., & Nath, K. (2012). Information and communications technology (ICT) and trade in emerging market economies. Journal of Economics and International Business, 12(8):145-164.

-        Matto, D., & Neagu, J. (2005). Information technology impact on market orientation in e-Business. Journal of Business Research, (62), 883-890.

-        Pesaran, H. Shin, Y., & Smith, R. (1996). Testing the existence of a long-run relationship. The Journal of International Trade and Economic Development, 62(4): 134-157.

-        Porter, M. (2000). Building the microeconomic foundations of prosperity: Findings from the business competitiveness index. American Economic Review, 91(3): 67-88.

-        Pohjola, M. (2002). New economy in growth and development. United NationUnivercity Press.

-        Ram, R. (1987). Exports and economic growth: Some additional evidence. Economic Development and Cultural Change, 33(4): 214-425.

-        Rana, V. (2012). An innovative use of information & communication technology (ICT) in trade facilitation in India. International Journal of Information Technology, 13(2):34-57.

-        Romer, P. (1986). Increasing returns and long-run growth. Journal of Political Economy, 94(5): 1002–1037.

-        Sahoo, D. (2012). Role of ICT in economic growth and regional inequality in India. Economic and Political Weekly, 43(29): 3747-3767.

-        Sachs, M., & Arthor, B. (1993). Electronic customs innovation: An improvement of governmental infrastructures. Government Information Quarterly, 26(2):24-46.

-        Schmidt, J., & Berg, H. (1994). Foreign trade and economic growth: Time series evidence from Latin America. The Journal of International Trade and Economic Development, 84(18): 249-268.

-        Solow, R. (1956). A Contribution to the theory of economic growth. Quarterly Journal of Economics, 70(4): 65-94.

-        Tylor, W. (1981). Growth and export expansion in developing countries: Some empirical evidence. Journal of Development Economics, 25(9):121-130.

 


 

پیوست

پوجولا (2002) فاوا را در الگوی رشد­اقتصادی به شکل زیر نشان داد:

(1)

 

در معادله (1)،  تولید­کل اقتصاد،  تولید فاوا و  تولید سایر بخش­های اقتصاد می­باشد. از طرفی، اگر با پیروی از فدر(1982)، فرض شود که  شامل دو بخش صادراتی و غیر­صادراتی باشد، می­توان نوشت:

(2)

 

با جایگذاری معادله (2) در معادله (1) خواهیم داشت:

(3)

 

که  تولید بخش غیر­صادراتی،  تولید صادراتی،  تولید بخش غیر­صادراتی و  تولید صادراتی و  تولید فاوا است. می توان برای هر یک از اجزاء معادله (3) یک تابع تولید نوشت، به گونه­ای که:

(4)

 

 

 سرمایه و نیروی­کار صادرات،  سرمایه و  نیروی­کار فاوا و  و  نیروی­کار و سرمایه در بخش غیر­صادراتی است. فرض می­شود تفاوت بهره­وری صادرات و بخش غیر­صادراتی برابر  باشد:

(5)

 

و اگر تفاوت بهره­وری فاوا و بخش غیر­صادراتی برابر  باشد:

(6)

 

با جایگزینی  برای  ،  در دیفرانسیل کامل تابع تولید کل داریم:

(7)

 

با این فرض که بهره­وری سرمایه در بخش­های مختلف در شرایط تعادل برابرند، خواهیم داشت:

(8)

 

 

(9)

 

با جایگذاری (8) و (9) در رابطه (8)، فرض  و  و تقسیم عبارت بر  داریم:

(10)

 

برای استخراج اثر­خارجی فاوا بر بخش­های صادراتی و غیر­صادراتی داریم:

(11)

 

همچنین برای استخراج  اثر­خارجی بخش صادارتی بر بخش غیر­صادراتی می توان نوشت:

(12)

 

با ضرب عبارات (11) و (12) در  و با جایگذاری مقادیر بدست­آمده برای  و  در معادله (10) مدل رشد­اقتصادی (معادله (13)) مورد استفاده در این پژوهش بدست می­آید:

 (13)

 

 

 



٭دانشجوی دکتری اقتصاد دانشگاه آزاد اسلامی، واحد خوراسگان، گروه اقتصاد، اصفهان، ایران، پست الکترونیکی:

 smotaghed@yahoo.com

٭٭استادیار گروه اقتصاد، واحد خوراسگان، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران (نویسنده‌ی مسئول)، پست  الکترونیکی:

                                                                                                                      homayuonr@gmail.com

+ استادیار گروه اقتصاد، واحد خوراسگان، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران، پست الکترونیکی:

                                                                                                              saeedkarimzade@yahoo.com

[1] Jorgenson & Stiroh

[2] Pohjola

[3] Feder

[4] Solow

[5] Romer

[6] Lucas

[7] Barro

[8] Grossman & Helpman

[9] Hall

[10] Erbikam

[11] Sachs & Arthur

[12] Helpman

[13] Cairncross

[14] Porter

[15] Clarke

[16] Mattoo & Neagu

[17] Chenery & Strout

[18] Tyler

[19] Ram

[20] Helleiner

[21] Schmidt & Berg

[22] Sahoo

[23] Farhadi & Fooladi

[24] Liu & Nath

[25] Rana  

[26] Choi

[27] World Information Technology Services Alliance

[28] Pesaran et al.

 

[29] مقدار بحرانی در سطح اطمینان 95 درصد با عرض از مبدا 95/2 و در حالت  با عرض از مبدا و روند 59/3 می­باشد.

 

[30] با توجه به الگوی بلند­مدت مقادیر آماره F در حالت بدون عرض از مبداء و روند و با وجود 6 متغیر مستقل در جدول (3) گزارش شده است.

منابع

-      طیبی، کمیل (1386). اثر اینترنت بر توسعه بخش صادراتی در ایران. فصلنامه پژوهش­های اقتصادی،6     (53(پیاپی 3)): 47-34.

-      حسن زاده، علی رضا، الهی، شعبان (1387). بررسی نقش بانکداری الکترونیکی در تسهیل صادرات، فصلنامهپژوهشنامهبازرگانی، 4(47)6)): 265-235.

-      کمیجانی، اکبر و محمود زاده، محمود (1385). نقش فناوری اطلاعات و ارتباطات در رشد اقتصادی ایران رهیافت حسابداری رشد. پژوهشنامه اقتصادی، 8 (29 (پیاپی 4)): 107-75.

-      عابدی، حسن، اسد نژاد، مهدی و یزدانی، حمید رضا (1390). بررسی استفاده از فناوری اطلاعات بر عملکرد عملیاتی و عملکرد مدیریت منابع­انسانی، مجله مدیریت فناوردی اطلاعات، 8(9 (پیاپی 2)): 88-69.

-      محمود زاده، محمود (1388). اثر زیرساخت و کاربری فناوری اطلاعات و ارتباطات بر رشد ­اقتصادی. فصلنامه اقتصاد و تجارت نوین، 3 (10 و 11 (پیاپی 3)): 21-1.

-      نقدی، یزدان، کاغذیان، سهیلا، محسنی فخر، نیکی، پرهیزی گشتی، هادی (1392). اثرات گسترش فناوری نانو­تکنولوژی بر رشد ­اقتصادی در کشورهای منتخب، فصلنامه مدلسازی اقتصادی، 7 (1 (پیاپی 21)): 99-85.

-      هژبر­کیانی، کامبیز، نعمتی، صدیقه (1392). اثر فناوری اطلاعات و ارتباطات بر اشتغال در صنایع کارخانه­ای استان تهران. فصلنامه مدلسازی اقتصادی، 7 (1 (پیاپی 21)): 50-39.

-        Barro, R. (1991). Economic growth in a cross-section of countries. Quarterly Journal of Economics. 106(12): 407-444.

-        Cairncross, F. (1997). The death of distance. How the communications revolutionwill change our lives. Economics Letters, 80(2): 391-397.

-        Chenery, H., & Strout, A. (1966). Foreign assistance and economic development. American Economic Review. 56(30): 679 – 733.

-        Choi, C. (2010).  The effect of the Internet on service trade. Economics Letters, 109(32): 102- 104.

-        Clarke, G. (2003). Has the internet increased trade? Developed and developing country evidence. Economic Inquiry. 44(3): 465-484.

-        Farhadi, M., & Fooladi, M. (2011). The impact of information and communication technology use on economic growth. International Conference on Humanities, Society and Culture. 13 (4): 47-63.

-        Feder, G. (1982). On exports and economic growth. Journal of Development Economics, 12(3): 59- 73.

-        Grossman, G., & Helpman, E. (1990). Comparative advantage and long run growth. American Economic Review. 80(5): 129-148.

-        Hall, S. (1996). Information technology and productivity: Where are we now and where are we going? Federal Reserve Bank of Atlanta, Economic Review. 38(8): 15-44.

-        Helpman, E., & Krugman, P. (1985). Market structure and foreign trade, Cambridge, MA: MIT Press.

-        Helleiner, G. (1986). Outward orientation, import instability and African economic growth: an empirical investigation. In Theory and reality in development. 43(9): 139-153.

-        Jorgenson, D., & Stiroh, V. (1995). Computer and growth. Economics of Innovation and New Technology. 32(3): 295-316.

-        Lucas, R. (1988). On the mechanisms of economic development. J. Monet. Econ. 22(4), 3-42.

-        Liu, L., & Nath, K. (2012). Information and communications technology (ICT) and trade in emerging market economies. Journal of Economics and International Business, 12(8):145-164.

-        Matto, D., & Neagu, J. (2005). Information technology impact on market orientation in e-Business. Journal of Business Research, (62), 883-890.

-        Pesaran, H. Shin, Y., & Smith, R. (1996). Testing the existence of a long-run relationship. The Journal of International Trade and Economic Development, 62(4): 134-157.

-        Porter, M. (2000). Building the microeconomic foundations of prosperity: Findings from the business competitiveness index. American Economic Review, 91(3): 67-88.

-        Pohjola, M. (2002). New economy in growth and development. United NationUnivercity Press.

-        Ram, R. (1987). Exports and economic growth: Some additional evidence. Economic Development and Cultural Change, 33(4): 214-425.

-        Rana, V. (2012). An innovative use of information & communication technology (ICT) in trade facilitation in India. International Journal of Information Technology, 13(2):34-57.

-        Romer, P. (1986). Increasing returns and long-run growth. Journal of Political Economy, 94(5): 1002–1037.

-        Sahoo, D. (2012). Role of ICT in economic growth and regional inequality in India. Economic and Political Weekly, 43(29): 3747-3767.

-        Sachs, M., & Arthor, B. (1993). Electronic customs innovation: An improvement of governmental infrastructures. Government Information Quarterly, 26(2):24-46.

-        Schmidt, J., & Berg, H. (1994). Foreign trade and economic growth: Time series evidence from Latin America. The Journal of International Trade and Economic Development, 84(18): 249-268.

-        Solow, R. (1956). A Contribution to the theory of economic growth. Quarterly Journal of Economics, 70(4): 65-94.

-        Tylor, W. (1981). Growth and export expansion in developing countries: Some empirical evidence. Journal of Development Economics, 25(9):121-130.

 


 

پیوست

پوجولا (2002) فاوا را در الگوی رشد­اقتصادی به شکل زیر نشان داد:

(1)

 

در معادله (1)،  تولید­کل اقتصاد،  تولید فاوا و  تولید سایر بخش­های اقتصاد می­باشد. از طرفی، اگر با پیروی از فدر(1982)، فرض شود که  شامل دو بخش صادراتی و غیر­صادراتی باشد، می­توان نوشت:

(2)

 

با جایگذاری معادله (2) در معادله (1) خواهیم داشت:

(3)

 

که  تولید بخش غیر­صادراتی،  تولید صادراتی،  تولید بخش غیر­صادراتی و  تولید صادراتی و  تولید فاوا است. می توان برای هر یک از اجزاء معادله (3) یک تابع تولید نوشت، به گونه­ای که:

(4)

 

 

 سرمایه و نیروی­کار صادرات،  سرمایه و  نیروی­کار فاوا و  و  نیروی­کار و سرمایه در بخش غیر­صادراتی است. فرض می­شود تفاوت بهره­وری صادرات و بخش غیر­صادراتی برابر  باشد:

(5)

 

و اگر تفاوت بهره­وری فاوا و بخش غیر­صادراتی برابر  باشد:

(6)

 

با جایگزینی  برای  ،  در دیفرانسیل کامل تابع تولید کل داریم:

(7)

 

با این فرض که بهره­وری سرمایه در بخش­های مختلف در شرایط تعادل برابرند، خواهیم داشت:

(8)

 
 

(9)

 

با جایگذاری (8) و (9) در رابطه (8)، فرض  و  و تقسیم عبارت بر  داریم:

(10)

 

برای استخراج اثر­خارجی فاوا بر بخش­های صادراتی و غیر­صادراتی داریم:

(11)

 

همچنین برای استخراج  اثر­خارجی بخش صادارتی بر بخش غیر­صادراتی می توان نوشت:

(12)

 

با ضرب عبارات (11) و (12) در  و با جایگذاری مقادیر بدست­آمده برای  و  در معادله (10) مدل رشد­اقتصادی (معادله (13)) مورد استفاده در این پژوهش بدست می­آید:

 (13)