همکاری ایران و قطر در برداشت از ذخایر مشترک گازی پارس جنوبی (گنبد شمالی) با تاکید بر نظریه بازی‌ها

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 فارغ التحصیل کارشناسی ارشد رشته علوم اقتصادی دانشگاه آزاد اسلامی- واحد تهران جنوب- تهران- ایران

2 جزء هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب

3 دکترای اقتصاد نفت و گاز

چکیده

چکیده  
هدف این مقاله بررسی همکاری ایران و قطر در برداشت از ذخایر مشترک گازی پارس جنوبی (قطر: گنبد شمالی) با استفاده از نظریه بازی‌هاست. نقصان معاهده بین‌المللی موثق در تعیین میزان بهره‌برداری موجب شده قطر با سرمایه‌گذاری بیش‌تر در صنایع نفت و گاز خود نسبت به ایران از این منبع، بهره بیش‌تری کسب نماید؛ این عدم تعادل موجب رقابتی زیان‌بار و شتاب‌زده شده است. در پی این رخداد، هدف اصلی مقاله بررسی نوع ارتباط (همکارانه یا غیرهمکارانه) از طریق نظریه بازی‌ها برای دست‌یابی به راهبرد بهینه اقتصادی برای ایران است. نتایج مبتنی بر طراحی بازی غیرهمکارانه و حل از طریق روش‌های حذف راهبردهای مغلوب (تعادل استراتژی‌های غالب) و تعادل نش، نشان داد انتخاب راهبرد عدم همکاری نه تنها برای ایران، بلکه برای کشور رقیب نیز بهینه است و عدم همکاری، منافع اقتصادی بیش‌تری برای ایران درپی دارد.

کلیدواژه‌ها


1. مقدمه

در حوزه مباحث مربوط به بهره‌برداری از میادین مشترک نفت و گاز، رویه دولت‌ها بیش‌تر معطوف به انعقاد معاهدات دو یا چند جانبه به عنوان یکی از منابع حقوق به نحو مقرّر در ماده 38 دیوان بین‌المللی دادگستری است (میر عباسی و جهانی، 1390).

تردیدی وجود ندارد که بخش عظیمی از میادین نفت و گاز در مناطق دریایی واقع شده و در اطراف مرزهای بین‌المللی یا مناطق مورد اختلاف قرار گرفته است. حقوق بین‌الملل، حق حاکمیت دولت‌ها بر منابع طبیعی بستر و زیر بستر دریا را در فلات قارّه و منطقه انحصاری اقتصادی به رسمیت شناخته است. این حق، حداقل در مورد فلات قارّه، انحصاری و ذاتی بوده و از آنجا که فلات قارّه تداوم طبیعی سرزمین و ملت‌هاست، داخل در مفهوم حاکمیت می‌باشد و می‌توان ادعا کرد که دارای ماهیت عرفی است (همان).

در صورت عبور میادین نفت و گاز از مرزهای دریایی یا وجود این میادین در مناطق اختلافی، با توجه به طبیعت سیّال این مواد و شرایط زمین‌شناختی حاکم بر آنها، استناد یک دولت به حق حاکمیت و بهره‌برداری یک جانبه از آنها با حفظ یکپارچگی مخزن و حاکمیت دولت دیگر منافات داشته و موجب نقض حاکمیت کشور ذینفع دیگر در مخزن می‌باشد.

از این‌رو، حقوق بین‌الملل به عنوان حافظ نظم بین‌المللی باید در صدد تدارک چاره‌ای برای حل این مشکل باشد و با توجه به اینکه این منابع طبیعی مشترک از جمله نفت و گاز، اصول و قواعدی را می‌طلبد، در حوزه‌ قواعد بین‌المللی به شکلی شایسته و کافی به آن پرداخته نشده است. یکی از مهم‌ترین مثال‌های آن، مخزن گازی پارس جنوبی (قطر: گنبد شمالی) است. این مخزن، بزرگ‌ترین مخزن گازی جهان و در آب‌های سرزمینی ایران و قطر (خلیج فارس) واقع است. در صورت برداشت کامل گاز از این مخزن، انرژی ده سال کل ساکنان کره زمین تأمین می‌گردد (مصلح، فرید دهقانی و میرزا ابراهیمی، 1387: 14).  

مشترک بودن این مخزن عظیم بین کشور ایران و قطر، زمینه‌ساز رقابت جدی در بهره‌برداری هر دو کشور بوده است. قطر پس از تأمین نیازهای محدود داخلی خود، با کمک شرکت‌های غربی و به واسطه اجرای پروژه‌های متعدد تولید گاز طبیعی مایع، به صادرکننده اصلی این محصول در دنیا تبدیل شده است. از سوی دیگر، ایران با وجود اهداف بلندپروازانه در مسیر تبدیل به کشوری صادرکننده، به دلایلی چون تعویق پروژه‌ها و تحریم‌های بین‌ا‌لمللی از دست‌یابی به این اهداف بازمانده است (دخانی، 1388).

در سال‌های اخیر، با توجه به برداشت بیش از حد کشور قطر از این مخازن و طبق گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا[1] با وجود حق توسعه‌های جدید، برنامه‌های اکتشافی در دو بخش مرزی، باعث افت فشار در بسیاری از چاه‌ها شده است (معظمی و جوکار، 2013).

این مشکل و احتمال برداشته شدن تحریم‌های کشور ایران، قطر را بر آن داشت پیشنهاد بستن تفاهم‌نامه‌ای را مبنی بر همکاری در برداشت از این ذخایر مشترک ارائه دهد.[2] با توجه به امکان حذف تحریم‌ها، این مساله مطرح شد که آیا ایران راهبرد همکاری اتخاذ کند و یا همچون قطر برای رسیدن به منفعتی بیش‌تر از همکاری سرباز زند.

در پی طرح این مساله، این مقاله تلاش می‌کند با استفاده از مدل برگرفته از نظریه بازی‌های غیرهمکارانه، رفتار دوکشور در خصوص برداشت ذخایر مشترک از پارس جنوبی را با ایجاد سناریوی عدم همکاری بین دو کشور و منافع آنان بررسی نماید. نوآوری مقاله این است که مطالعات پیشین درباره موضوع، بیش‌تر کیفی بوده و از ارائه‌ مدل ناتوان بوده‌اند؛ این مقاله، اولین گام با رویکرد نظریه بازی‌ها در مورد منافع اقتصادی پارس جنوبی و اتخاذ راهبرد بر اساس نوع همکاری در ایران است.

برای دست‌یابی به هدف، مقاله در پنج بخش سازماندهی می‌شود: در ادامه، پس از مقدمه، ادبیات پژوهش مرور می‌شود؛ در بخش سوم روش پژوهش بررسی می‌شود. بخش چهارم، یافته‌ها و حقایق آشکار شده بیان می‌شود و بخش پایانی، بخش پنجم به نتیجه‌گیری و پیشنهادها اختصاص دارد.

 

2. مروری بر ادبیات

اهمیت روزافزون گاز طبیعی به عنوان یکی از عامل‌های پاک انرژی و وجود منابع عظیم آن در جهان، کشورها را به شناسایی، اکتشاف، بهره‌برداری، تولید، تبدیل و تجارت گاز طبیعی تشویق و ترغیب کرده است؛ به گونه‌ای که سرمایه‌گذاری‌های گسترده در طول دو دهه گذشته در قالب طرح‌های منطقه‌ای، ملی و بین‌المللی صورت گرفته است. از این‌رو، برای تبیین موضوع، ادبیات پژوهش بررسی می‌شود.

2-1. وضعیت ذخایر گازی ایران

کل مساحت مخزن گازی پارس جنوبی، 9700 کیلومتر است و براساس اطلاعات موجود، فقط بخش ایرانی این میدان 3700 کیلومتر مربع مساحت دارد و حاوی 14 تریلیون متر مکعب گاز، 18 میلیارد بشکه میعانات گازی، معادل 8 درصد ذخایر گازی جهان و 40 درصد ذخایر ایران است که بزرگ‌ترین مخزن گاز طبیعی ایران به شمار می‌رود.[3] ذخیره گازی قابل استحصال طرف ایران برابر با 360 تریلیون فوت مکعب[4] که معادل با 1/10 تریلیون مترمکعب می‌باشد. در طرف ایرانی، 18 میلیارد بشکه میعانات گازی درجا[5] وجود دارد که 9 میلیارد بشکه آن قابل استحصال می‌باشد.

در مجموع، ظرفیت تولید گاز طبیعی ایران با بهره‌برداری از 21 فاز پارس جنوبی به حدود 550 میلیون مترمکعب در روز می‌رسد. روند توسعه و راه‌اندازی فازهای باقیمانده پارس جنوبی شتاب گرفته؛ به طوری که هم‌زمان با بخش دریا، تاسیسات خشکی و پالایشگاه‌ها نیز در حال آماده‌سازی هستند.[6]

چشم‌انداز شرکت نفت و گاز پارس به عنوان متولی توسعه طرح‌های مخزن گازی پارس جنوبی، تولید روزانه بیش از یک میلیارد متر مکعب گاز طبیعی و یک میلیون بشکه میعانات گازی (در مجموع معادل 5/7 میلیون بشکه نفت خام) است. بر اساس اعلام کارشناسان، ارزش مجموع تولیدات یک فاز متعارف پارس جنوبی برابر با 8/3 میلیارد دلار در سال است. کارشناسان اقتصادی بر این باورند که با راه‌اندازی هر فاز پارس جنوبی یک درصد به تولید ناخالص داخلی (GDP) کشور افزوده می‌شود.[7]

2-2. وضعیت ذخایرگازی قطر

قطر دارای بزرگ‌ترین مخزن مستقل گازی (غیرهمراه با نفت) و بزرگ‌ترین صادرکننده گاز طبیعی مایع شده (LNG)[8] در جهان است. عمده ذخیره گاز طبیعی قطر در مخزن فراساحلی شمالی قرار داشته که در محدوده‌ای به وسعت تقریبا معادل خود سرزمین قطر واقع شده است. مخزن شمالی در حقیقت بخشی از مخزن گازی مستقلی است که در سرزمین‌های دریایی دو کشور ایران و قطر قرار داشته و مهم‌ترین منبع گاز طبیعی کشور قطر می‌باشد. 6000 کیلومتر مربع از 9700 کیلومتر مربع مساحت کل این مخزن گازی در بخش قطری قرار دارد که گنبد شمالی یا مخزن شمالی[9] نامیده می‌شود (بهشتی مال، 2009).

آمارها[10] نشان می‌دهد، میزان ذخایر کشور قطر حدود 890 تریلیون فوت مکعب، حدود 15 درصد مجموع ذخایر جهانی است. این کشور با این ذخایر جایگاه سوم گاز طبیعی جهان بعد از روسیه و ایران را داراست. ذخیره گازی کشور قطر، برای ۲۰۰ سال آینده کافی تخمین زده شده‌ است. نحوه برداشت قطر از مخزن یاد شده قابل مقایسه با ایران نیست. سابقه بهره‌برداری، میزان سرمایه خارجی جذب شده، توان فنّی شرکت‌های سرمایه‌گذار و پایین بودن ریسک سرمایه‌گذاری از عوامل مؤثر در پیشرفت قطر در این زمینه بوده‌اند (میرعباسی و جهانی، 1390).

در حال‌ حاضر، قطر با یاری جستن از شرکت‌های نفتی مهم جهان نظیر اکسون موبیل، توتال، شل و بسیاری از شرکت‌های دیگر و با به کارگیری دانش فنی و سرمایه این شرکت‌ها، به دنبال استفاده و بهره‌برداری حداکثری از مخزن گازی گنبد شمالی است.

در ادامه، ادبیات پژوهش با توجه به رویکرد بازی‌های غیرهمکارانه و ماتریس بازی با بیان مثال «معمای زندانی» و روش‌‌های حل بازی ارائه می‌شود.

2-3. تعریف بازی

بازی‌ها دارای ابعاد زیادی هستند. بازی‌ها را می‌توان بر اساس تعداد بازیکنان، تعداد راهبردها، توافق یا عدم توافق، اطلاعات کامل و اطلاعات ناقص و ... تقسیم‌بندی کرد. در این مقاله، طبقه‌بندی براساس ماهیت مذاکرات پیش از بازی است. یکی از ملاک‌های مهم این است که آیا پیش از انجام بازی بین بازیکنان مذاکره‌ای صورت می‌گیرد یا خیر؟ اگر بین بازیکنان مذاکره‌ای صورت گیرد و توافقی هم به وجود بیاید، «بازی همکارانه»[11] نامیده می‌شود؛ در غیر این صورت، «بازی غیرهمکارانه»[12] نام می‌گیرد.

این مقاله با پیش‌فرض عدم مذاکره، رویکرد بازی را غیرهمکارانه و از لحاظ هم‌زمانی (ایستا) و توالی (پویا) حرکات، آن را ایستا در نظر می‌گیرد؛  زیرا حرکات، همزمان است. برای بازی‌های ایستا، از فرم نرمال یا استراتژیک استفاده می‌شود که شامل موارد زیر است.

تعداد بازیکنان: به هر کدام از تصمیم‌گیران در محیط بازی یک «بازیگر» گفته می‌شود. تعداد بازیکنان در این مقاله، 2 بازیگر است؛ این دو نفر ممکن است هر کدام شامل یک گروه باشند (مانند بازی دو نفره بین دو کشور). با این اوصاف، بازیکنان عبارتند از: ایران و قطر.

بدین ترتیب، مجموعه‌ بازیگران عبارتند از: ؛ در این مجموعه، N مجموعه بازیگران، I معرف ایران و Q معرف قطر است. در این بازی، ایران و قطر برای برداشت گاز از مخزن  مشترک پارس جنوبی با یکدیگر رقابت می‌کنند.

راهبرد بازیکنان: استراتژی عبارت است از برنامه‌ کامل عمل برای هر بازیکن در بازی. راهبردهای بازیکنان (انتخاب‌های ممکن) عبارت است از: همکاری و عدم همکاری.

برای هر کشور، راهبردها عبارتست از: و  . در این عبارات، S نشان‌دهنده‌ راهبردی است که برای هر کشور به صورت جداگانه تعریف شده است و C راهبرد همکاری و NC راهبرد عدم همکاری.

برای این بازی، مجموع ترکیب استراتژی بازیکنان به صورت زیر است که از ضرب دکارتی راهبردهای هر بازیکن به دست می‌آید و از آنجا که دو بازیکن وجود دارد، عناصر این مجموعه، زوج مرتب می‌باشند:

(1)

 

این مجموعه بیان می‌کند، اگر بازی شروع شود؛ در عمل، یکی از ترکیب‌های یاد شده (مثلا (C,C)) رخ می‌دهد و به این معناست که ایران و قطر، عملکرد همکارانه را انتخاب می‌کنند.

پیامد بازیکنان: پیامد هر بازیکن در بازی، یکی از عناصر اصلی بازی و تابع راهبرد انتخابی آن بازیکن و بازیکنان حریف است. از لحاظ فرم راهبردی و ترکیب راهبردی پیامد بازیکنان به شرح زیر می‌باشد:  

(2)

   
   
   
   
   
   
   
   

فرم راهبردی بازی محدود با دو بازیکن را می‌توان به صورت ماتریسی نشان داد؛ زیرا حل و تحلیل آن به سهولت انجام می‌پذیرد؛ همچنین، در دنیای واقعی، عمده‌ بازی‌ها بین دو طرف (با دو بازیکن) انجام می‌شود.

فرم ماتریسی بازی: در یک بازی که در آن دو بازیکن وجود دارد می‌توان فرم راهبردی آن را به صورت ماتریسی نوشت که تعداد بازیکنان، راهبرد و پیامد آنها را نشان دهد (عبدلی، 1390):

1) ردیف‌های ماتریس: هر ردیف نشان‌دهنده‌ یکی از راهبردهای بازیکن اول است.

2) ستون‌های ماتریس: نشان‌دهنده‌ یکی از راهبردهای بازیکن دوم است.

3) عناصر ماتریس: هر عنصر ماتریس از دو عدد تشکیل می‌شود که اولین عدد (سمت چپ) پیامد بازیکن اول و دومین عدد (سمت راست) پیامد بازیکن دوم را نشان می‌دهد.

با توجه به توضیحات فوق، «معمای زندانی»[13] یکی از بازی‌های معروفی است که کاربردها و مباحث زیادی را در نظریه بازی‌ها در پی داشته است. این بازی حالتی را مورد توجه قرار می‌دهد که دو زندانی که در یک جرم شریک هستند، در اتاق‌های جداگانه مورد سوال قرار می‌گیرند. هر زندانی می‌تواند اقرار به جرم نماید و از این‌رو، دیگری را نیز درگیر نماید و یا می‌تواند جرم را انکار کند. وکیل آنها در مورد اتفاق‌های آتی را برای آنها توضیح داده و توصیه‌های لازم را ارائه کرده است. اگر هر دو انکار کنند، به مدت یک سال زندانی می‌شوند؛ زیرا قاضی در مجرم بودن آنها تردید دارد. اگر هردو اقرار کنند، قاضی هیچ تردیدی در مجرم بودن آنها ندارد و هر کدام، 3 سال زندانی خواهند شد. همچنین اگر یکی اقرار و دیگری انکار نماید، بازیکنی که اقرار کرده قاضی از جرم او چشم‌پوشی کرده و به او حکم تعلیقی می‌دهد و دیگری که انکار کرده است، برای 5 سال زندانی می‌شود؛ زیرا از نظر قاضی وقت دادگاه را تلف کرده است (سوری، 1386).[14]

پیامدهای بازیکنان این مقاله از محاسبه ارزش خالص فعلی ([15]NPV) برداشت از ذخایر گازی پارس جنوبی به دست می‌آید که ساختار پیامد بازیکنان دارای ساختار (بازی معمای زندانی) است. در این بازی، انکار، عدم همکاری و اقرار، همکاری را نشان می‌دهد. اگر بازیکن A، ایران و بازیکن B، قطر باشد؛ در این صورت، ماتریس آن به شکل زیر خواهد بود.

 

جدول 1. ماتریس بازی

 

قطر

همکاری

عدم همکاری

ایران

همکاری

1

2

عدم همکاری

3

4

منبع: یافته‌های پژوهش

با توجه به جدول (1)، پیامدها عبارت است از:

حالت اول: همکاری کامل، دو کشور توافق می‌کنند با هم همکاری کنند و با یک فشار ثابت، توافقی و یکسان از میادین گازی برداشت کنند که باعث می‌شود ضربه به میادین وارد نشود.

حالت دوم: با توجه به توافقی که بسته می‌شود قطر به توافق پایبند نمی‌ماند؛ ولی ایران به این توافق پایبند است.

حالت سوم: عکس حالت دوم است؛ به این صورت که ایران به توافق پایبند نیست؛ ولی قطر به این توافق پایبند است.

حالت چهارم: عدم همکاری دو کشور را نشان می‌دهد؛ به این معنا که نه تنها از منابع خود بلکه از منابع دیگری نیز بهره‌برداری می‌کنند.

2-4. روش‌های حل بازی[16]

مقصود از پیدا کردن جواب و حل بازی، پیش‌بینی یا تبیین و توضیح نحوه‌ رفتار بازیکنان در یک بازی است؛ یعنی، از میان ترکیب استراتژی‌های بازیکنان که در آن راهبرد هر بازیکن معین شده، در عمل کدام ترکیب رخ می‌دهد و یا باید رخ دهد. آن ترکیب راهبرد که در عمل رخ می‌دهد، «تعادل» نام دارد. وقوع آن ترکیب راهبرد، مرتبط با فروض رفتاری است که برای هر بازیکن در بازی درنظر گرفته شده و آن فرض عقلانیت بازیکنان در بازی است.

2-4-1. روش حذف راهبردهای مغلوب (تعادل استراتژی غالب)

برای انتخاب راهبردهای بهینه یا مطلوب یک بازیکن، روش‌های مختلفی وجود دارد. حذف راهبردهای مغلوب[17]، یکی از روش‌های حل یک بازی برای انتخاب راهبرد بهینه‌ بازیکنان است. به طور کلی، راهبرد مغلوب[18]، راهبردی است که در هر شرایطی، وضعیت بازیکن مورد نظر را بدتر می‌کند. در بعضی از بازی‌ها ممکن است هر بازیکن چند راهبرد داشته باشد؛ ولی یک راهبرد بر تمام راهبردهای دیگر غالب باشد؛ یعنی، راهبردهای دیگر مغلوب آن هستند. در این حالت نیز تمام راهبردهای مغلوب را حذف کرده و جواب بازی پیدا می‌شود که به آن جواب نیز «تعادل راهبرد غالب»[19] می‌گویند.

2-4-2. تعادل نش[20]

یکی دیگر از روش‌ها، «تعادل نش» است. در نظریه‌ بازی‌ها فرض این است که بازیکنان عاقل هستند؛ یعنی، راهبرد انتخابی آنها در راستای منافعشان است. این فرض، جدید نیست؛ در اقتصاد خرد نیز هر فردی سبدی از کالاها را انتخاب می‌کند که مطلوبیت او را حداکثر کند:

(3)

    

X یک بردار متغیرهای انتخابی است (مثل سبد مصرفی)؛ X عبارت است از مجموعه‌ انتخاب‌های ممکن برای فرد i. θ پارامترهای خارج از کنترل فرد می‌باشد (مثل درآمد، قیمت کالاهای موجود در سبد) و ui تابع مطلوبیت فرد i ام است.

در نظریه‌ بازی‌ها راهبردهایی که در راستای منافع فرد است، بستگی به راهبردهای انتخابی بازیکنان دیگر (حریفان) دارد. لذا می‌توان گفت θ همان راهبردهای انتخابی حریف و x استراتژی انتخابی بازیکن i است و ui پیامد او می‌باشد. در نتیجه در نظریه‌ بازی‌ها، مساله تصمیم‌گیری یک بازیکن به صورت زیر است:

(4)

            

s-iترکیب راهبرد انتخابی تمام بازیکنان بازی (حریفان بازیکنi) به استثنای بازیکن i است. مساله مهمی که وجود دارد این است که بازیکن i انتخاب‌های حریفان (s-i) را نمی‌داند؛ در حالی که در حالت قبل، θ برای فرد معلوم است. لذا انتخاب بهترین راهبرد  برای بازیکن در نظریه‌ بازی‌ها، مستلزم تحلیل هم‌زمان تصمیمات هر بازیکن با حریف خود است.

مشکلی که در روش حذف پیاپی راهبردهای مغلوب پیش می‌آید این است که ممکن است در روش حذف پیاپی راهبردهای مغلوب[21] چند ترکیب راهبردی باقی بماند که دیگر قابل حذف نباشند. تعادل نش می‌تواند این مشکل را برطرف نماید. یعنی، اگر نظریه‌ بازی‌ها، ترکیب راهبردی را به عنوان جواب برای یک بازی درنظر بگیرد؛ این جواب، زمانی صحیح است که بازیکنان دقیقا مطابق آن رفتار کنند. این انتخاب، زمانی عملی است که راهبرد پیش‌بینی شده‌ای که یک بازیکن انتخاب می‌کند، بهترین پاسخ نسبت به راهبرد پیش‌بینی شده حریف باشد. این نوع راهبردهای بهترین پاسخ، تعادل نش هستند.

لذا وقتی که بازیکنان در شرایط انتخاب راهبرد در یک بازی قرار می‌گیرند و امکان هیچ‌گونه تبادل نظر درباره‌ انتخاب‌های همدیگر بین آنها وجود ندارد، در این حالت هر بازیکن باید باوری را نسبت به این که حریف (حریفان) چه انتخاب خواهد کرد، داشته باشد.

تعادل نش موقعی حاصل می‌شود که: اول، هر بازیکن با توجه به باوری که نسبت به انتخاب حریف دارد، راهبردی را انتخاب کند که بیش‌ترین پیامد را عایدش کند؛ دوم، باور بازیکن در خصوص راهبرد حریف صحیح باشد. راهبرد تعادلی نش به استراتژی‌هایی که بازیکنان با این روش انتخاب می‌کنند، شکل می‌دهد.

2-5.‌ پیشینه پژوهش

مطالعات داخلی و خارجی که با چارچوب نظریه بازی‌ها به مطالعه و بررسی مخزن پارس جنوبی بپردازد، وجود ندارد؛ ولی برخی مطالعات با رویکرد نظریه بازی‌ها در زمینه انرژی به دست آمد که به اهمّ آنها اشاره می‌شود.

جعفرزاده و نیسی (1391) در مطالعه خود، سیاست صادرات گاز به کشورهای هند و پاکستان را در چارچوب نظریه‌ بازی‌ها بررسی کرده‌اند. در این مطالعه سعی شده است، صادرات گاز از طریق ایران و روسیه بر اساس نظریه بازی‌ها تحلیل شود. چارچوب نظری مبتنی بر بازی‌های ائتلافی از نوع همکارانه است و حل آن براساس پژوهش ماسکین (2003) است. نتایج نشان داد ارزش ملحق نشدن روسیه و ایران به این ائتلاف بیش از ارزش پیوستن به آن است؛ پس برای هر دو کشور بهتر است به صادرات گاز به هند و پاکستان مبادرت نورزند.

جعفرزاده، شاکری، مؤمنی و عبدلی (1393) در پژوهش خود به تحلیل همکاری میان ایران و ترکمنستان در صادرات گاز به اروپا از طریق خط لوله نوباکو در چارچوب نظریه بازی همکارانه پرداخته‌اند. در این پژوهش با استفاده از روش ارزش هسته و ارزش شپلی، امکان تشکیل ائتلاف نهایی و ائتلاف‌های دیگر و نیز قدرت چانه‌زنی این کشورها بررسی شده است. نتایج نشان داد قدرت چانه‌زنی ایران از ترکمنستان بیش‌تر بوده و به دلیل شرایط استراتژیک و توان تولید دو کشور،‌ امکان همکاری میان این دو کشور وجود دارد و ایران به دلیل بیش‌تر بودن قدرت چانه‌زنی، نقش مهم و فعالی را در تشکیل این همکاری می‌تواند ایفا کند.

جعفرزاده، شاکری، مؤمنی و عبدلی (1393) در مطالعه دیگری به بررسی رفتار استراتژیک کشورهای ایران، ترکمنستان و آذربایجان در خصوص صادرات گاز به اروپا در چارچوب نظریه بازی همکارانه پرداخته‌اند. تفاوت این مطالعه با مطالعه مشابه این است که ضمن افزودن طرف سوم (آذربایجان)، خط لوله ترانس خزر و ملاحظات محیط زیستی این پروژه مورد بررسی قرار می‌گیرد. برای دست‌یابی به هدف، باید از روشی استفاده شود که بتواند آثار جانبی تشکیل ائتلاف‌های مختلف را در بازی‌های همکارانه درنظربگیرد. بنابراین، از روش ماسکین[22] (2003) استفاده شده است. براساس نتایج، صادرات مستقیم گاز به اروپا برای هر سه کشور گزینه مناسبی نیست؛ اما درصورت صادرات گاز از طریق نوباکو، در مقایسه با ترانس خزر، منافع بیش‌تری عاید سه کشور خواهد شد.

ناجی میدانی و رحیمی (1395) در پژوهشی مکانیسم قیمت‌گذاری مبتنی بر نظریه بازی‌ها را مبتنی بر همکاری بین کشورهای تولیدکننده، مصرف‌کننده و انتقال‌دهنده‌ گاز و بر اساس مدل‌های مختلف تعیین قیمت، مقدار و تعرفه بهینه، همراه با بررسی دو بازی همکارانه و غیرهمکارانه ارائه کرده‌اند که نتایج نشان داد نفع کشورهای عضو در بازی همکارانه به مراتب بیش‌تر از بازی غیرهمکارانه است.

در خصوص مطالعات خارجی، برخی از اهمّ پژوهش‌ها بیان می‌شود.

گریس[23] و کانگبین[24] (1994) با استفاده از بازی استاکلبرگ[25] چارچوبی برای تحلیل استراتژی‌های بازیگران در بازار گاز غرب- شرق در وضعیت‌های متفاوت شامل تولیدکننده، منتقل‌کننده و مصرف‌کننده طراحی کرده‌اند که در آن، روسیه به عنوان رهبر[26]، ایفای نقش می‌کند. در این تحقیق، بعد از طراحی بازی و رسیدن به تعادل با توجه به این که هر بازیگر قصد حداکثر نمودن سود خود را دارد، تغییرات پیرامون مصرف‌کننده، تولیدکننده و منتقل‌کننده بررسی شده و عکس‌العمل بازیگران تعیین شده است. نتایج نشان داد امکان پیش‌بینی عکس‌العمل‌های بازیگران به تغییرات محیط پیرامون بازار گاز، تجارت گاز را مطمئن می‌سازد و منجر به گسترش تجارت گاز در منطقه